Zauważasz zadrapania albo rany na ręce dziecka. Pytasz, co się stało. Słyszysz: „nic”, „kot mnie podrapał”, „zahaczyłem/am o coś”. Innym razem dziecko samo mówi, że zrobiło sobie krzywdę. Rodzic może wtedy poczuć strach, bezradność, złość albo natychmiastową potrzebę znalezienia odpowiedzi na pytanie: dlaczego?

Autoagresja u dzieci i młodzieży może przyjmować różne formy. Jedną z najbardziej rozpoznawalnych jest celowe uszkadzanie własnego ciała, ale zachowania autoagresywne nie zawsze wyglądają identycznie. Najważniejsze jest to, że nie powinny być bagatelizowane ani traktowane wyłącznie jako „bunt” czy próba manipulowania dorosłymi.

Za zachowaniem może stać trudność, z którą dziecko lub nastolatek nie potrafi w danym momencie poradzić sobie inaczej.

Pierwszym zadaniem rodzica nie jest więc przeprowadzenie przesłuchania ani natychmiastowe znalezienie przyczyny. Jest nim zadbanie o bezpieczeństwo dziecka i stworzenie warunków, w których będzie można zrozumieć, co się dzieje.

Czym jest autoagresja u dzieci i młodzieży?

Autoagresją nazywa się zachowania skierowane przeciwko samemu sobie, prowadzące do zadawania sobie bólu lub uszkadzania własnego ciała.

U nastolatków rodzice najczęściej kojarzą ją z samookaleczaniem, na przykład celowym wykonywaniem ran lub zadrapań. Zachowania mogą jednak przyjmować różną postać i nie zawsze od razu są widoczne dla otoczenia.

Ważne jest również rozróżnienie autoagresji od zachowań przypadkowych.

Pojedyncze zadrapanie nie oznacza automatycznie, że dziecko się samookalecza. Niepokój powinien wzbudzić przede wszystkim kontekst: powtarzalność obrażeń, sposób ich powstawania, próby ukrywania ran oraz zmiany w zachowaniu i samopoczuciu dziecka.

Nie należy też próbować rozpoznawać problemu wyłącznie na podstawie jednego symptomu.

Jeżeli coś Cię niepokoi, rozmowa z dzieckiem i konsultacja ze specjalistą są bezpieczniejszym rozwiązaniem niż samodzielne stawianie diagnozy.

Jak rozpoznać autoagresję u dziecka lub nastolatka?

Nie każde dziecko powie rodzicowi wprost, że robi sobie krzywdę.

Czasami problem zostaje zauważony przypadkiem. Rodzic widzi ślady podczas wakacji, przebierania się albo wizyty u lekarza. Innym razem uwagę zwracają zachowania, które wcześniej się nie pojawiały.

Niepokój mogą wzbudzić między innymi:

• powtarzające się rany, zadrapania lub inne obrażenia o niejasnym pochodzeniu,
• częste tłumaczenie obrażeń przypadkowymi urazami,
• zakrywanie ciała również wtedy, kiedy wcześniej dziecko tego nie robiło,
• silna niechęć do przebierania się przy innych,
• wyraźne wycofanie z kontaktów,
• gwałtowne zmiany nastroju,
• częste wypowiedzi pełne pogardy lub nienawiści wobec samego siebie,
• trudności w radzeniu sobie z silnymi emocjami,
• narastające problemy w szkole, relacjach lub domu.

Żaden z tych sygnałów pojedynczo nie potwierdza autoagresji.

Jeżeli jednak widzisz kilka zmian jednocześnie albo znalazłeś/aś rany wskazujące na możliwość celowego zrobienia sobie krzywdy, warto potraktować sytuację poważnie.

Dlaczego dzieci i nastolatki się samookaleczają?

Dla rodzica jest to często najtrudniejsze do zrozumienia.

„Dlaczego ktoś miałby celowo zadawać sobie ból?”

Z zewnątrz zachowanie może wydawać się całkowicie nielogiczne. Z perspektywy dziecka może jednak pełnić określoną funkcję.

U części młodych osób autoagresja pojawia się w momentach bardzo silnego napięcia emocjonalnego. Fizyczne odczucie może na chwilę odwracać uwagę od tego, co dzieje się wewnętrznie albo dawać poczucie chwilowego rozładowania.

U innych zachowanie może wiązać się ze złością skierowaną przeciwko sobie, poczuciem winy, wstydem, bezradnością albo trudnością w nazwaniu własnych emocji.

Niektóre dzieci nie potrafią powiedzieć:

„Jest mi bardzo źle”.

Zamiast tego ich cierpienie staje się widoczne poprzez zachowanie.

To nie oznacza, że samookaleczanie jest dobrym sposobem regulowania emocji. Oznacza natomiast, że samo odebranie dziecku możliwości wykonania zachowania nie zawsze rozwiązuje problem, który do niego doprowadził.

Czy autoagresja jest próbą zwrócenia na siebie uwagi?

To jedno z określeń, które może bardzo utrudnić rozmowę z dzieckiem.

Nawet jeżeli zachowanie sprawia, że otoczenie zaczyna reagować, nie oznacza to, że należy je zbagatelizować jako „robienie czegoś na pokaz”.

Jeżeli młoda osoba komunikuje cierpienie poprzez zrobienie sobie krzywdy, sam fakt, że potrzebuje reakcji otoczenia, jest ważną informacją.

Warto więc zamienić pytanie:

„Czy ono robi to dla uwagi?”

na:

„Co dziecko próbuje zakomunikować i dlaczego nie potrafi zrobić tego w bezpieczniejszy sposób?”.

Zawstydzanie, wyśmiewanie albo oskarżanie o manipulację może sprawić, że następnym razem dziecko będzie po prostu skuteczniej ukrywać problem.

Autoagresja a próba samobójcza – czy to jest to samo?

Nie każda forma samookaleczania oznacza próbę odebrania sobie życia.

U części osób zachowania autoagresywne mogą pojawiać się bez intencji samobójczej i służyć na przykład chwilowemu obniżeniu bardzo silnego napięcia.

Nie oznacza to jednak, że można z góry uznać sytuację za bezpieczną.

Rodzic nie powinien samodzielnie zakładać: „Skoro mówi, że nie chce umrzeć, nie ma zagrożenia”. Szczególnie ważne jest zwrócenie uwagi na wypowiedzi dotyczące śmierci, beznadziejności, braku sensu życia czy przekonania, że innym byłoby lepiej bez dziecka.

Jeżeli pojawia się podejrzenie, że dziecko chce odebrać sobie życie, mówi o takim zamiarze, ma plan lub istnieje bezpośrednie zagrożenie jego zdrowia albo życia, potrzebna jest pilna profesjonalna pomoc. W takiej sytuacji nie należy pozostawiać dziecka samego ani czekać na standardowy termin konsultacji psychologicznej.

Jak rozmawiać z dzieckiem o samookaleczaniu?

Pierwsza rozmowa może mieć ogromne znaczenie.

Rodzic sam jest wtedy często w silnych emocjach. Chce wiedzieć wszystko natychmiast: od kiedy, ile razy, dlaczego, kto o tym wie, czy ktoś namówił dziecko.

Tymczasem dziecko może być przestraszone, zawstydzone albo przekonane, że zaraz zostanie ukarane.

Warto rozpocząć możliwie spokojnie.

Możesz powiedzieć:

„Zauważyłem/am te rany i martwię się o Ciebie. Nie chcę Cię teraz oceniać. Chcę zrozumieć, co się dzieje”.

Można zapytać, jak dziecko czuje się w ostatnim czasie, kiedy pojawia się potrzeba zrobienia sobie krzywdy i czy obecnie czuje się bezpiecznie.

Nie trzeba podczas jednej rozmowy uzyskać wszystkich odpowiedzi.

Znacznie ważniejsze jest stworzenie komunikatu: widzę, że dzieje się coś trudnego i chcę Ci pomóc, a nie Cię ukarać.

Czego nie mówić dziecku, które się samookalecza?

W szoku można powiedzieć coś, czego później się żałuje.

„Jak możesz nam to robić?”

„Przecież masz wszystko”.

„Inni mają prawdziwe problemy”.

„Obiecaj, że nigdy więcej tego nie zrobisz”.

„Robisz to tylko po to, żeby zwrócić na siebie uwagę”.

Takie reakcje są zrozumiałe jako wyraz strachu czy bezradności rodzica, ale mogą zwiększyć wstyd dziecka.

Szczególnie trudne może być przeniesienie ciężaru sytuacji na rodzica: „Zobacz, co mi robisz”. Dziecko, które już doświadcza poczucia winy, dostaje wtedy kolejny powód, żeby następnym razem niczego nie powiedzieć.

Nie pomaga również zmuszanie do natychmiastowej obietnicy, że zachowanie już nigdy się nie powtórzy.

Sama obietnica nie usuwa przyczyny ani mechanizmu stojącego za autoagresją.

Czy rodzic powinien zabrać dziecku wszystkie ostre przedmioty?

Bezpieczeństwo jest ważne i przy realnym zagrożeniu dostęp do środków, którymi dziecko może zrobić sobie krzywdę, wymaga szczególnej uwagi.

Jednocześnie samo przeszukanie pokoju i odebranie wszystkich potencjalnie niebezpiecznych przedmiotów nie jest leczeniem przyczyny autoagresji.

Dziecko nadal może doświadczać tego samego napięcia, bezradności czy cierpienia, które wcześniej prowadziły do zachowania.

Dlatego działania zwiększające bezpieczeństwo powinny iść w parze z próbą zrozumienia problemu oraz profesjonalną oceną sytuacji.

Jeżeli nie wiesz, jak duże jest ryzyko i jak zabezpieczyć dziecko, warto skonsultować to ze specjalistą zamiast opierać się wyłącznie na własnej ocenie.

Co może wywoływać autoagresję u nastolatka?

Nie istnieje jedna przyczyna.

Znaczenie mogą mieć trudności w relacjach, odrzucenie przez grupę, przemoc rówieśnicza, problemy rodzinne, doświadczenie straty, bardzo silna presja, niska samoocena czy trudność w regulowaniu emocji.

Autoagresja może również współwystępować z innymi problemami psychicznymi.

Dlatego samo pytanie „co wydarzyło się tuż przed samookaleczeniem?” nie zawsze wystarczy.

Czasami zachowanie jest wynikiem napięcia, które narastało przez tygodnie lub miesiące.

Warto przyjrzeć się szerzej temu, co dzieje się w życiu dziecka: w domu, szkole, grupie rówieśniczej, internecie oraz w jego własnym sposobie myślenia o sobie.

Czy media społecznościowe mogą mieć wpływ na autoagresję?

Internet może pełnić różne role.

Dla młodej osoby może być miejscem uzyskania wsparcia i znalezienia informacji, ale może również zwiększać kontakt z treściami, które normalizują albo przedstawiają zachowania autoagresywne w niebezpieczny sposób.

Nie oznacza to, że jeśli dziecko się samookalecza, winny jest telefon lub media społecznościowe.

Automatyczne odebranie urządzenia może dodatkowo odciąć nastolatka od ważnych relacji i nie odpowiada na pytanie, dlaczego zachowanie się pojawiło.

Warto natomiast zainteresować się tym, z jakimi treściami dziecko ma kontakt, jak funkcjonuje w internecie i czy nie doświadcza przemocy, presji lub izolacji w środowisku cyfrowym.

Jak pomóc dziecku, które się samookalecza?

Pomoc zaczyna się od dwóch rzeczy: bezpieczeństwa i zrozumienia.

Rodzic może obserwować stan dziecka, rozmawiać z nim bez oceniania i potraktować zachowanie jako sygnał, że potrzebna jest pomoc.

Kolejnym krokiem może być konsultacja psychologiczna.

Specjalista może przyjrzeć się temu, jakie sytuacje poprzedzają autoagresję, jakie emocje wtedy występują, jaką funkcję pełni zachowanie oraz jakie inne sposoby radzenia sobie można stopniowo rozwijać.

W zależności od sytuacji potrzebna może być również konsultacja psychiatryczna lub inna forma specjalistycznej pomocy.

Rodzic nie musi samodzielnie wiedzieć, czego dokładnie potrzebuje dziecko.

Właśnie temu służy pierwsza konsultacja.

Kiedy zgłosić się z dzieckiem do psychologa?

W przypadku podejrzenia celowego samookaleczania nie warto czekać na moment, w którym problem stanie się „wystarczająco poważny”.

Konsultację warto rozważyć, jeśli:

• zauważyłeś/aś powtarzające się rany lub inne zachowania autoagresywne,
• dziecko przyznało, że celowo robi sobie krzywdę,
• coraz częściej się izoluje,
• pojawiły się znaczące zmiany nastroju lub zachowania,
• dziecko mówi o silnym poczuciu winy, bezwartościowości lub beznadziejności,
• nie potrafi inaczej poradzić sobie z bardzo silnym napięciem,
• problem zaczyna wpływać na szkołę, relacje lub funkcjonowanie rodziny,
• jako rodzic nie wiesz, jak reagować i obawiasz się o bezpieczeństwo dziecka.

Psycholog dziecięcy w Gliwicach może pomóc ocenić sytuację, porozmawiać z dzieckiem oraz wspólnie z rodzicem ustalić dalszy sposób postępowania.

Pomoc nie musi ograniczać się wyłącznie do pracy z młodą osobą. W wielu sytuacjach istotnym elementem jest również wsparcie rodziców i ustalenie, jak reagować w domu.

Kiedy autoagresja wymaga natychmiastowej pomocy?

Są sytuacje, w których nie należy czekać na zwykły termin wizyty.

Pilnej pomocy wymaga między innymi sytuacja, gdy dziecko:

• mówi, że chce umrzeć lub odebrać sobie życie,
• ma plan samobójczy lub podjęło działania zmierzające do jego realizacji,
• dokonało poważnego samouszkodzenia,
• znajduje się w stanie, w którym nie można zapewnić mu bezpieczeństwa,
• przyjęło niebezpieczną ilość leków lub innych substancji,
• jego stan fizyczny wymaga natychmiastowej pomocy medycznej.

W przypadku bezpośredniego zagrożenia zdrowia lub życia należy skorzystać z pilnej pomocy medycznej. Nie należy pozostawiać dziecka samego ani odkładać działania do planowanej konsultacji psychologicznej.

Autoagresja u dzieci i młodzieży – reakcja rodzica ma znaczenie

Odkrycie, że własne dziecko robi sobie krzywdę, może uruchomić wiele pytań.

„Co zrobiłem/am źle?”

„Dlaczego mi nie powiedziało?”

„Jak mogłem/am tego wcześniej nie zauważyć?”

Te pytania są zrozumiałe, ale na początku ważniejsze jest inne:

„Co możemy zrobić teraz?”.

Dziecko może nie umieć jeszcze wyjaśnić, dlaczego się samookalecza. Może wstydzić się swoich zachowań albo obawiać się reakcji dorosłych.

Nie potrzebuje wtedy idealnego rodzica, który natychmiast zna wszystkie odpowiedzi.

Potrzebuje dorosłego, który potraktuje sytuację poważnie, zadba o bezpieczeństwo i będzie gotowy szukać pomocy.

Pierwszym krokiem nie musi być rozwiązanie całego problemu.

Może nim być spokojne: „Widzę, że jest Ci trudno. Nie musisz radzić sobie z tym sam/a”.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy autoagresja u nastolatka zawsze oznacza próbę samobójczą?

Nie. Zachowania autoagresywne mogą występować bez zamiaru odebrania sobie życia. Nie należy jednak samodzielnie zakładać, że sytuacja jest bezpieczna. Warto ocenić stan dziecka i skonsultować problem ze specjalistą, szczególnie gdy pojawiają się wypowiedzi dotyczące śmierci lub beznadziejności.

Co zrobić, gdy odkryję, że moje dziecko się samookalecza?

Postaraj się zareagować spokojnie, zadbać o bezpieczeństwo dziecka i rozpocząć rozmowę bez oskarżania czy zawstydzania. Następnym krokiem powinna być profesjonalna ocena sytuacji. Jeśli istnieje bezpośrednie zagrożenie zdrowia lub życia, potrzebna jest pilna pomoc.

Czy dziecko samookalecza się tylko po to, żeby zwrócić uwagę?

Nie powinno się sprowadzać autoagresji do „szukania uwagi”. Zachowanie może pełnić różne funkcje, między innymi być próbą radzenia sobie z bardzo silnym napięciem. Nawet jeśli dziecko w ten sposób sygnalizuje potrzebę pomocy, taki sygnał warto potraktować poważnie.

Czy należy zabrać dziecku telefon, jeśli znalazło w internecie treści o samookaleczaniu?

Nie ma jednej odpowiedzi właściwej dla każdej sytuacji. Warto sprawdzić, z jakimi treściami dziecko ma kontakt i czy internet zwiększa ryzyko, ale samo odebranie telefonu nie rozwiązuje przyczyny zachowania. Sposób postępowania najlepiej dostosować do konkretnej sytuacji i poziomu zagrożenia.

Czy z autoagresją trzeba iść do psychologa czy psychiatry?

To zależy od stanu dziecka i charakteru problemu. Konsultacja psychologiczna może pomóc w jego wstępnej ocenie i zaplanowaniu dalszego wsparcia. W części przypadków wskazana może być również konsultacja psychiatryczna. Przy bezpośrednim zagrożeniu zdrowia lub życia należy natomiast szukać pomocy natychmiast, zamiast czekać na planową wizytę.